Στις Κυκλάδες υπάρχουν τοπία που μοιάζουν να έχουν φτιαχτεί από το φως, τον άνεμο και τη θάλασσα. Λευκά βράχια, ξερολιθιές, φρυγανικά τοπία, μικρές ρεματιές και νησιά που μοιάζουν απομονωμένα ακόμη και μεταξύ τους. Μέσα σε αυτό το ιδιαίτερο περιβάλλον ζει ένα από τα πιο ξεχωριστά ερπετά της ελληνικής φύσης: η οχιά της Μήλου, Macrovipera schweizeri.
Το όνομα Macrovipera lebetinus schweizeri, που συναντάται σε παλαιότερες ταξινομικές αναφορές, αντανακλά την παλαιότερη αντιμετώπισή της ως υποείδους της Macrovipera lebetinus. Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, ωστόσο, αναγνωρίζεται ευρέως ως ξεχωριστό είδος, Macrovipera schweizeri.
Και δεν είναι απλώς μια ακόμη οχιά.
Είναι ενδημικό είδος των δυτικών Κυκλάδων. Η παγκόσμια εξάπλωσή του περιορίζεται σε τέσσερα ελληνικά νησιά: Μήλο, Κίμωλο, Πολύαιγο και Σίφνο. Δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο.
Αυτό από μόνο του την κάνει ένα εξαιρετικό κεφάλαιο της ελληνικής βιοποικιλότητας.
Η νησιωτικότητα είναι ένας από τους μεγάλους δημιουργούς της φύσης.
Όταν ένας πληθυσμός απομονώνεται για πολύ μεγάλες χρονικές περιόδους, το περιβάλλον αρχίζει να γράφει πάνω του τη δική του ιστορία. Η τροφή, το κλίμα, η γεωλογία, η απουσία ή παρουσία άλλων ειδών και οι ιδιαίτερες συνθήκες κάθε νησιού διαμορφώνουν σταδιακά έναν διαφορετικό κόσμο.
Η οχιά της Μήλου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξελικτικής ιστορίας.
Ζει από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι περίπου τα 400 μέτρα και συναντάται σε ξηρές, ηλιόλουστες περιοχές, βραχώδεις εκτάσεις, παραδοσιακά καλλιεργούμενες εκτάσεις και σημεία όπου η παρουσία νερού δημιουργεί μικρούς, πολύτιμους βιότοπους.
Το σώμα της είναι στιβαρό, το κεφάλι πλατύ και χαρακτηριστικό και η ουρά στενεύει απότομα μετά το σώμα. Μπορεί να φτάσει σε μεγάλο μήκος για ευρωπαϊκή οχιά, με σπάνια άτομα να πλησιάζουν ή να ξεπερνούν το ένα μέτρο.
Όμως ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρουσα από την εμφάνισή της είναι η συμπεριφορά της.
Η οχιά δεν χρειάζεται να κυνηγά αδιάκοπα.
Είναι κυνηγός ενέδρας.
Μένει ακίνητη και περιμένει. Η υπομονή γίνεται όπλο. Στο οικοσύστημα των δυτικών Κυκλάδων έχει αναπτύξει ιδιαίτερες διατροφικές προσαρμογές. Σε ορισμένες περιοχές, ιδιαίτερα στη Μήλο και την Πολύαιγο, έχει παρατηρηθεί συμπεριφορά θήρευσης πουλιών, ενώ στους πληθυσμούς της Κιμώλου και της Σίφνου φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη σημασία τα τρωκτικά.
Αυτό είναι ένα ακόμη παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ζωή προσαρμόζεται στις ιδιαιτερότητες κάθε νησιού.
Δεν υπάρχει μία μόνο «Μήλος» για την οχιά.
Υπάρχουν μικρόκοσμοι μέσα στον ίδιο αρχιπελαγικό κόσμο.
Η οχιά της Μήλου είναι δηλητηριώδης και το δηλητήριό της μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιδράσεις στον άνθρωπο. Μελέτες έχουν δείξει ότι η δηλητηρίαση μπορεί να προκαλέσει σημαντική τοπική βλάβη των ιστών, γεγονός που καθιστά ένα δάγκωμα περιστατικό που χρειάζεται άμεση ιατρική αντιμετώπιση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το ζώο, το ερπετό αυτό, αποτελεί έναν «εχθρό» του ανθρώπου.
Όπως συμβαίνει με τις περισσότερες οχιές, η αποφυγή της επαφής είναι το καλύτερο μέτρο. Η οχιά έχει πολύ περισσότερους λόγους να απομακρυνθεί από έναν άνθρωπο παρά να τον πλησιάσει.
Και εδώ βρίσκεται μια σημαντική αλλαγή που χρειάζεται να κάνουμε στη σκέψη μας: άλλο επικίνδυνο και άλλο εχθρικό.
Η οχιά είναι μέρος του οικοσυστήματος. Δεν βρίσκεται εκεί για να μας επιτεθεί. Βρίσκεται εκεί επειδή εκεί εξελίχθηκε, εκεί τρέφεται και εκεί επιβιώνει εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Η μοναδικότητά της είναι ταυτόχρονα και η μεγαλύτερη αδυναμία της.
Ένα είδος που ζει σε μια τεράστια γεωγραφική περιοχή μπορεί να χάσει έναν βιότοπο και να επιβιώσει αλλού.
Η οχιά της Μήλου δεν έχει αυτή την πολυτέλεια.
Ολόκληρος ο κόσμος της είναι μερικά νησιά των δυτικών Κυκλάδων. Μήλος, Κίμωλος, Πολύαιγος, Σίφνος.
Η Macrovipera schweizeri κατατάσσεται ως "Απειλούμενη" (Endangered). Οι βασικές πιέσεις περιλαμβάνουν την υποβάθμιση και απώλεια του βιοτόπου, τις εξορυκτικές και λατομικές δραστηριότητες, την οδική θνησιμότητα, την παράνομη συλλογή και τη σκόπιμη θανάτωση από ανθρώπους. Οι πυρκαγιές και η ανάπτυξη των νησιών αποτελούν επίσης παράγοντες πίεσης.
Και υπάρχει μια ακόμη μεγάλη απειλή: η άγνοια.
Ένα φίδι που αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως κάτι τρομακτικό είναι πολύ εύκολο να γίνει θύμα.
Η προστασία της οχιάς δεν σημαίνει απλώς «να προστατεύσουμε ένα φίδι».
Σημαίνει να προστατεύσουμε το τοπίο που την κρατά ζωντανή.
Τις ξερολιθιές.
Τους μικρούς υγροτόπους.
Τις φυσικές ρεματιές.
Τη φυσική βλάστηση.
Τις παραδοσιακές καλλιέργειες.
Τα βραχώδη καταφύγια.
Η ίδια η δομή του κυκλαδίτικου τοπίου αποτελεί μέρος του οικοσυστήματος της οχιάς. Έρευνες έχουν επισημάνει, μάλιστα, τη σημασία των ξερολιθιών ως οικολογικού στοιχείου για την επιβίωση και τη διατήρησή της.
Έτσι, η προστασία ενός είδους γίνεται τελικά προστασία ενός ολόκληρου τρόπου ζωής και ενός τοπίου που διαμορφώθηκε από τη φύση και τον άνθρωπο μαζί.
Η οχιά της Μήλου δεν είναι το πιο δημοφιλές ζώο των Κυκλάδων.
Δεν φωτογραφίζεται εύκολα όπως ένα ηλιοβασίλεμα. Δεν γίνεται καρτ ποστάλ όπως μια παραλία. Δεν βρίσκεται στα τουριστικά φυλλάδια δίπλα στις γαλάζιες θάλασσες και στα λευκά σπίτια.
Κι όμως, αποτελεί ένα από τα πιο αυθεντικά σύμβολα της μοναδικότητας αυτών των νησιών.
Γιατί η φύση δεν είναι μόνο ό,τι θεωρούμε όμορφο.
Είναι και ό,τι δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε.
Είναι το φίδι κάτω από μια πέτρα, η σαύρα πάνω στη ξερολιθιά, ένα πουλί που περνά πάνω από έναν άνυδρο λόφο, ένα μικρό νερόλακκο που επιμένει μέσα στο καλοκαίρι.
Κάθε τέτοιο πλάσμα είναι μια σελίδα της φυσικής ιστορίας του τόπου.
Και η Macrovipera schweizeri είναι μια πολύ παλιά σελίδα.
Μια σελίδα που γράφτηκε στις δυτικές Κυκλάδες και δεν υπάρχει πουθενά αλλού στη Γη.
Ίσως λοιπόν, όταν κάποτε συναντήσουμε μια οχιά της Μήλου στο φυσικό της περιβάλλον, αντί για φόβο να αισθανθούμε κάτι διαφορετικό: τον σεβασμό απέναντι σε ένα πλάσμα που επιβίωσε επειδή έμαθε να ζει ακριβώς εκεί όπου εμείς σήμερα πηγαίνουμε για διακοπές.
Και τότε θα καταλάβουμε πως τα νησιά δεν ανήκουν μόνο σε εμάς. Τα μοιραζόμαστε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου