Το ορθόκλαδο κυπαρίσσι.

Ιταλικό ή ορθόκλαδο κυπαρίσσι (Cupressus sempervirens ''Pyramidalis'')

Υπάρχουν φυτά που δεν ανήκουν απλώς στη βοτανική, αλλά στη συλλογική μνήμη ενός τόπου. Το κυπαρίσσι είναι ένα από αυτά.

Στην Ιταλία, το συναντά κανείς να στέκεται σε δεντροστοιχίες: κατά μήκος επαρχιακών δρόμων, σε αγροκτήματα της Τοσκάνης, σε λεωφόρους που οδηγούν σε βίλες και μοναστήρια. Εκεί, το κυπαρίσσι δεν δηλώνει τέλος· δηλώνει ρυθμό. Είναι μια κάθετη ανάσα μέσα στο τοπίο, μια πειθαρχία της φύσης που συνοδεύει την ανθρώπινη κατοίκηση. Σαν να λέει ότι ο δρόμος δεν είναι απλώς μετάβαση, αλλά τάξη, συνέχεια, γεωμετρία του φωτός.

Στην Ελλάδα, αντίθετα, το ίδιο δέντρο μετακινήθηκε αθόρυβα προς τον χώρο του τέλους. Στα νεκροταφεία, στα όρια των οικισμών, δίπλα σε μνήματα. Εκεί όπου η γη δεν καλλιεργείται πια αλλά θυμάται. Το κυπαρίσσι έγινε σύμβολο πένθους, σιωπής, κατακόρυφης προσευχής χωρίς λέξεις. Δεν συνοδεύει τη ζωή αλλά την απουσία της.

Κι όμως, το δέντρο δεν άλλαξε. Ούτε η μορφή του, ούτε η ανάγκη του να υψώνεται προς τα πάνω, σαν να αρνείται τη διάχυση στο οριζόντιο. Αυτό που άλλαξε είναι η πολιτισμική του ανάγνωση. Η ίδια βελόνα του τοπίου, αλλού γράφει “πορεία”, αλλού “μνήμη”.

Ίσως αυτό να συμβαίνει πάντα με τα σύμβολα: δεν έχουν σταθερό νόημα, αλλά σταθερή μορφή. Ο άνθρωπος τα επανατοποθετεί ανάλογα με τις αγωνίες του. Στην Ιταλία, ο δρόμος είναι μια αισθητική εμπειρία συνέχειας· στην Ελλάδα, το όριο είναι πιο έντονο, πιο υπαρξιακά φορτισμένο. Γι’ αυτό και το κυπαρίσσι μεταφέρεται από τον δρόμο στο νεκροταφείο: από την κίνηση στη σιωπή.

Αν όμως σταθεί κανείς αρκετή ώρα κάτω από ένα κυπαρίσσι, είτε σε λεωφόρο της Τοσκάνης είτε δίπλα σε ελληνικό τάφο, θα δει ότι το δέντρο δεν διαλέγει πλευρά. Υψώνεται πάντα το ίδιο. Σαν να μην ανήκει ούτε στη ζωή ούτε στον θάνατο, αλλά σε εκείνη την λεπτή περιοχή όπου και τα δύο συναντιούνται χωρίς να μιλούν.

Ίσως τελικά το κυπαρίσσι να είναι ένα γράμμα χωρίς παραλήπτη. Κι εμείς απλώς να του αποδίδουμε κάθε φορά διαφορετική ανάγνωση.